BJT(bipolar junction transistor)是放大器里最基本的器件。课本 5.7 对它的要求只有一件事:把 transistor 符号拔掉,换成一个含 dependent source 的模型 ,剩下的就是本章前面会算的 dependent source 电路。顺序:三个端子和 active mode → 两个模型 → 共基、共射两种放大器 → 理想 transistor。
① 三个端子和 active mode
NPN:发射极 E(箭头)、基极 B、集电极 C。 NPN BJT 是 N–P–N 三层半导体,相当于两个背靠背的 diode:B–E 之间的 emitter diode(发射结)和 B–C 之间的 collector diode(集电结)。
电流参考方向(NPN):i C i_C i C 流进 C,i B i_B i B 流进 B,i E i_E i E 从 E 流出(符号里箭头的方向)。KCL:i E = i B + i C i_E = i_B + i_C i E = i B + i C 。
放大时 transistor 工作在 active mode :发射结 forward biased,集电结 reverse biased。这时从 E 进入的电子大部分穿过很薄的基区到达 C,这部分的比例记作 α \alpha α (约 0.99):
i C = α i E , i B = i E − i C = ( 1 − α ) i E i_C = \alpha\, i_E, \qquad i_B = i_E - i_C = (1-\alpha)\, i_E i C = α i E , i B = i E − i C = ( 1 − α ) i E
集电极电流和基极电流之比叫 β \beta β :β = i C i B = α 1 − α \beta = \frac{i_C}{i_B} = \frac{\alpha}{1-\alpha} β = i B i C = 1 − α α 。α = 0.99 \alpha = 0.99 α = 0.99 时 β = 0.99 / 0.01 = 99 \beta = 0.99/0.01 = 99 β = 0.99/0.01 = 99 :基极一点点电流,对应约 100 倍的集电极电流。
② 两个模型(课本图 5.114)
两个 diode 按 5·19 的办法换掉,再加一个 CCCS 表示"到达集电极的那部分电流":
直流偏置模型 (dc bias model):发射结导通 → 0.7 V 电池;集电结反偏 → 开路;C 和内部节点之间一个 CCCS α I E \alpha I_E α I E 。用来求直流电流 I E I_E I E 。small signal 模型 :发射结 → 它在 Q 点的 small signal 电阻 r e = V T / I E r_e = V_T / I_E r e = V T / I E (就是 diode 的 r d = V T / I D r_d = V_T/I_D r d = V T / I D ,电流换成 I E I_E I E ;I E = 1 I_E = 1 I E = 1 mA 时 25 Ω);其余不变。用来求交流信号的放大倍数。
直流偏置模型。
small signal 模型。
③ 共基放大器(课本例 5.20)
common base(共基)指基极接地,输入、输出都以基极为参考:信号 v e v_e v e 加在 E,输出 v c v_c v c 从 C 取,C 经负载 R c R_c R c 接地。把 transistor 换成 small signal 模型(B 接地,所以模型的内部节点就是地):
课本图 5.116:i e i_e i e 的参考方向是从 B 经 r e r_e r e 流向 E(向左);CCCS α i e \alpha i_e α i e 从 C 流向 B。
控制量。 r e r_e r e 一端是 B(0 V),一端是 E(v e v_e v e )。i e i_e i e 从 B 端流向 E 端,所以 i e = 0 − v e r e = − v e r e i_e = \frac{0 - v_e}{r_e} = -\frac{v_e}{r_e} i e = r e 0 − v e = − r e v e 。
C 节点的 KCL。 CCCS 把电流 α i e \alpha i_e α i e 从 C 节点拿走,这个电流只能由 R c R_c R c 供给。R c R_c R c 上从地流向 C 的电流是 0 − v c R c \frac{0 - v_c}{R_c} R c 0 − v c ,所以 − v c R c = α i e -\frac{v_c}{R_c} = \alpha i_e − R c v c = α i e ,即 v c = − α R c i e v_c = -\alpha R_c\, i_e v c = − α R c i e 。
代入控制量。 v c = − α R c ⋅ ( − v e r e ) = α R c r e v e v_c = -\alpha R_c \cdot \left(-\frac{v_e}{r_e}\right) = \frac{\alpha R_c}{r_e}\, v_e v c = − α R c ⋅ ( − r e v e ) = r e α R c v e 。
输入电阻 (从信号源看进去):信号源送进 E 端的电流是 − i e = v e / r e -i_e = v_e/r_e − i e = v e / r e ,所以 r i n = r e r_{in} = r_e r in = r e 。
A v = v c v e = α R c r e , r i n = r e A_v = \frac{v_c}{v_e} = \frac{\alpha R_c}{r_e}, \qquad r_{in} = r_e A v = v e v c = r e α R c , r in = r e
数字:I E = 1 I_E = 1 I E = 1 mA → r e = 25 Ω r_e = 25\ \Omega r e = 25 Ω ;R c = 5 R_c = 5 R c = 5 kΩ、α = 0.99 \alpha = 0.99 α = 0.99 :A v = 0.99 × 5000 / 25 = 198 A_v = 0.99 \times 5000/25 = 198 A v = 0.99 × 5000/25 = 198 。电压放大了约 200 倍,但输入电阻只有 25 Ω,电流增益 α < 1 \alpha \lt 1 α < 1 。transistor 这个名字就来自这里:信号在小电阻 r e r_e r e 里产生的电流,被"搬"到大电阻 R c R_c R c 上(transferring current through a resistor )。
④ 共射放大器与 hybrid-π(课本例 5.21)
common emitter(共射)指发射极接地,信号从 B 进、从 C 出。这时要知道从 B 看进去的电阻。B–E 之间:基极电流 i b i_b i b 流进 B;发射极电流 i e = i b + i c = i b + β i b = ( β + 1 ) i b i_e = i_b + i_c = i_b + \beta i_b = (\beta + 1)\, i_b i e = i b + i c = i b + β i b = ( β + 1 ) i b 流过 r e r_e r e ;所以 v b e = r e ( β + 1 ) i b v_{be} = r_e(\beta+1)\, i_b v b e = r e ( β + 1 ) i b 。从 B 看进去就是一个电阻:
r π = v b e i b = ( β + 1 ) r e r_\pi = \frac{v_{be}}{i_b} = (\beta + 1)\, r_e r π = i b v b e = ( β + 1 ) r e
把模型画成 B–E 之间一个 r π r_\pi r π 、C–E 之间一个 CCCS β i b \beta i_b β i b ,叫 hybrid-π 模型:
课本图 5.120:hybrid-π 模型。i b i_b i b 流进 B;CCCS β i b \beta i_b β i b 从 C 向下流到 E(地)。
例题 例 共射放大器:β = 99 \beta = 99 β = 99 ,I E = 1 I_E = 1 I E = 1 mA,R c = 5 R_c = 5 R c = 5 kΩ
求 r π r_\pi r π 、电压增益 A v = v c / v b A_v = v_c/v_b A v = v c / v b 、输入电阻,并和共基比较。
模型参数 :r e = V T / I E = 0.025 V / 1 mA = 25 Ω r_e = V_T/I_E = 0.025\ \text{V}/1\ \text{mA} = 25\ \Omega r e = V T / I E = 0.025 V /1 mA = 25 Ω ,r π = ( 99 + 1 ) × 25 = 2.5 r_\pi = (99 + 1) \times 25 = 2.5 r π = ( 99 + 1 ) × 25 = 2.5 kΩ。
控制量 :r π r_\pi r π 直接接在 v b v_b v b 两端,i b = v b r π i_b = \frac{v_b}{r_\pi} i b = r π v b 。
C 节点 KCL :CCCS 从 C 拿走 β i b \beta i_b β i b ,由 R c R_c R c 供给:− v c R c = β i b -\frac{v_c}{R_c} = \beta i_b − R c v c = β i b ,所以 v c = − β R c i b v_c = -\beta R_c\, i_b v c = − β R c i b 。
代入 :v c = − β R c r π v b v_c = -\frac{\beta R_c}{r_\pi}\, v_b v c = − r π β R c v b ,A v = − β R c r π A_v = -\frac{\beta R_c}{r_\pi} A v = − r π β R c 代数字:A v = − 99 × 5000 2500 = − 198 A_v = -\frac{99 \times 5000}{2500} = -198 A v = − 2500 99 × 5000 = − 198 。
输入电阻 :r i n = v b / i b = r π = 2.5 r_{in} = v_b / i_b = r_\pi = 2.5 r in = v b / i b = r π = 2.5 kΩ。
和共基比 :∣ A v ∣ |A_v| ∣ A v ∣ 一样是 198,因为 β ( β + 1 ) r e = α r e \frac{\beta}{(\beta+1)\, r_e} = \frac{\alpha}{r_e} ( β + 1 ) r e β = r e α (β β + 1 = α \frac{\beta}{\beta+1} = \alpha β + 1 β = α )。负号表示输出和输入反相。但输入电阻大了 β + 1 = 100 \beta + 1 = 100 β + 1 = 100 倍,电流增益的大小从 α \alpha α 变成 β \beta β ,所以共射更常用。
⑤ 理想 transistor(β → ∞)
把 CCCS 的控制量换成 v b e v_{be} v b e :β i b = β v b e ( β + 1 ) r e = α r e v b e = g m v b e \beta i_b = \beta\frac{v_{be}}{(\beta+1)\, r_e} = \frac{\alpha}{r_e}\, v_{be} = g_m v_{be} β i b = β ( β + 1 ) r e v b e = r e α v b e = g m v b e 。g m = α / r e g_m = \alpha / r_e g m = α / r e 叫 transconductance,单位 S(1 mA 时 0.99 / 25 Ω = 39.6 0.99/25\ \Omega = 39.6 0.99/25 Ω = 39.6 mS)。CCCS 就变成了 VCCS。令 β → ∞ \beta \to \infty β → ∞ :α → 1 \alpha \to 1 α → 1 ,g m = 1 / r e g_m = 1/r_e g m = 1/ r e (40 mS);r π = ( β + 1 ) r e → ∞ r_\pi = (\beta+1)\, r_e \to \infty r π = ( β + 1 ) r e → ∞ ,B 端开路、不取电流。这就是 ideal transistor model:
理想 transistor:B 不取电流,C–E 之间是 VCCS g m v b e g_m v_{be} g m v b e 。和"op amp 输入不取电流"是同一种理想化。
⑥ PNP 和增益关系
PNP :N、P 对调,直流电压和电流全部反号;small signal 模型完全不变 (受控量和控制量一起反号,从外面看不出区别)。
增益 (课本图 5.124):放大器输入端电压 v i n v_{in} v in 、流进电流 i i n i_{in} i in ;输出接负载 R L R_L R L ,输出电压 v o u t v_{out} v o u t ,负载电流 i o u t i_{out} i o u t 取从输出端流进 R L R_L R L 的方向,所以 v o u t = R L i o u t v_{out} = R_L\, i_{out} v o u t = R L i o u t 。定义 A v = v o u t v i n A_v = \frac{v_{out}}{v_{in}} A v = v in v o u t 、A i = i o u t i i n A_i = \frac{i_{out}}{i_{in}} A i = i in i o u t 、r i n = v i n i i n r_{in} = \frac{v_{in}}{i_{in}} r in = i in v in 。由欧姆定律 v o u t = R L i o u t = R L A i i i n = A i R L r i n v i n v_{out} = R_L i_{out} = R_L A_i\, i_{in} = A_i \frac{R_L}{r_{in}}\, v_{in} v o u t = R L i o u t = R L A i i in = A i r in R L v in ,所以
A v = A i R L r i n A p = P o u t P i n = v o u t i o u t v i n i i n = A v A i = A i 2 R L r i n \begin{aligned} A_v &= A_i\,\frac{R_L}{r_{in}} \\ A_p &= \frac{P_{out}}{P_{in}} = \frac{v_{out}\, i_{out}}{v_{in}\, i_{in}} = A_v A_i = A_i^2\,\frac{R_L}{r_{in}} \end{aligned} A v A p = A i r in R L = P in P o u t = v in i in v o u t i o u t = A v A i = A i 2 r in R L
共射的数字
负载就是 R c R_c R c :i o u t = v c / R c = − β i b i_{out} = v_c/R_c = -\beta i_b i o u t = v c / R c = − β i b ,i i n = i b i_{in} = i_b i in = i b ,所以 A i = − 99 A_i = -99 A i = − 99 (课本说 current gain 是 β \beta β ,指大小)。A v = A i R L r i n = − 99 × 5000 2500 = − 198 A_v = A_i \frac{R_L}{r_{in}} = -99 \times \frac{5000}{2500} = -198 A v = A i r in R L = − 99 × 2500 5000 = − 198 ✓。功率增益 A p = A v A i = ( − 198 ) ( − 99 ) = 19602 A_p = A_v A_i = (-198)(-99) = 19602 A p = A v A i = ( − 198 ) ( − 99 ) = 19602 ,也等于 A i 2 R L / r i n = 9 9 2 × 2 = 19602 A_i^2 R_L / r_{in} = 99^2 \times 2 = 19602 A i 2 R L / r in = 9 9 2 × 2 = 19602 ✓:功率放大了约两万倍。
注意记号:这里的 A v A_v A v 是整个放大电路的电压增益;